ความสำเร็จในการผลิตละมั่งสัตว์ป่าใกล้สูญพันธุ์ตัวแรกของโลก จากการปฏิสนธิภายนอกร่างกาย

ละมั่ง (Eld’s deer, Rucervus eldi) เป็นสัตว์ตระกูลกวางที่มีถิ่นกำเนิดในประเทศแถบเอเซียตะวันออกเฉียงใต้ สถานะประชากรจัดเป็นสัตว์ป่าใกล้สูญพันธุ์ ละมั่งสายพันธุ์ไทย และ ละมั่งสายพันธุ์พม่า เป็นชนิดที่พบการกระจายพันธุ์ในประเทศไทยนั้นถูกจัดอยู่หนึ่งใน 15 ชนิดสัตว์ป่าสงวนของประเทศไทย ปัจจุบันประชากรละมั่งในไทยนั้นถูกคุกคามจนหมดไปจากแหล่งอาศัยในธรรมชาติแล้ว ถือเป็นกลุ่มประชากรขนาดเล็ก ที่มีความเสี่ยงต่อการสูญพันธุ์ ดังนั้นการเพิ่มประชากรของสัตว์ป่าในสภาวะการเพาะเลี้ยง และการรักษาพันธุกรรม เป็นวิธีที่ช่วยคงรักษาพันธุกรรมของสัตว์ป่าได้ การนำเอาเทคโนโลยีทางการสืบพันธุ์ เช่น การผสมเทียม (artificial insemination) การปฏิสนธิภายนอกร่างกาย (in vitro fertilization) และการย้ายฝากตัวอ่อน (embryo transfer) มาใช้เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพทางการสืบพันธุ์

ในงานวิจัยนี้ได้นำเอาเทคนิคการปฏิสนธิภายนอกร่างกาย มาประยุกต์ ซึ่งเป็นกระบวนการที่ไข่และตัวอสุจิมีการปฏิสนธิกันและพัฒนาเป็นตัวอ่อนภายนอกร่างกาย ภายใต้สภาวะที่ควบคุมให้ใกล้เคียงกับธรรมชาติ ก่อนที่นำไปฉีดเข้าในโพรงมดลูกของตัวรับ การกระตุ้นไข่จากเพศเมีย เพื่อมาผลิตเป็นตัวอ่อน จากการคัดเลือกพันธุกรรมจากสายแม่และพ่อ ทำให้ได้ลูกสัตว์ที่มีพันธุกรรมดี หรือหายาก ช่วยการขยายพันธุ์สัตว์ได้อย่างรวดเร็ว กระจายพันธุกรรมให้มีความหลากหลายทางพันธุกรรม วิธีการนี้ยังช่วยให้ทราบถึงการพัฒนาของตัวอ่อนซึ่งเป็นองค์ความรู้ใหม่ นอกจากนี้ยังช่วยให้สัตว์ที่มีปัญหาทางการสืบพันธุ์ สามารถสืบพันธุ์ได้ถ่ายทอดพันธุกรรมสู่รุ่นลูกรุ่นหลานได้ โดยลดความเสี่ยงจากการเคลื่อนย้ายตัวสัตว์ วิธีการดังกล่าวยังเปิดโอกาสให้สามารถผลิตตัวอ่อนจากเซลล์สืบพันธุ์ของสัตว์ที่ตายอย่างกระทันหันหรือผลิตจากเซลล์สืบพันธุ์ที่แช่แข็งเก็บไว้ได้ด้วย

โครงการวิจัยการปฏิสนธิภายนอกร่างกายและย้ายฝากตัวอ่อนละมั่งเริ่มต้นในปี พ.ศ. 2553 ด้วยการสนับสนุนจากองค์การสวนสัตว์ และสำนักงานคณะกรรมการวิจัยแห่งชาติ (วช.) โดยศึกษากระบวนการผลิตตัวอ่อนละมั่งจากการปฏิสนธิภายนอกร่างกาย และย้ายฝากตัวอ่อนเข้าสู่ท่อนำไข่ของแม่ละมั่งอุ้มบุญ ผลการศึกษาจากสองปีที่ผ่านมาพบว่าละมั่ง 6 ใน 11 ตัวตั้งท้อง ในครั้งแรกสามารถผลิตตัวอ่อนละมั่งได้ และเมื่อย้ายฝากสู่ละมั่งแม่รับ พบว่าละมั่งจำนวน 2 ใน 3 ตัว ตั้งท้องแต่ลูกตายก่อนครบกำหนดคลอด ในปี 2553 คณะวิจัยจึงได้พัฒนากระบวนการต่างๆ และย้ายฝากตัวอ่อนเป็นครั้งที่ 2 เข้าสู่แม่รับ 8 ตัว พบว่าแม่รับ 1 ตัวสามารถคลอดลูกละมั่งหลอดแก้วที่มีสุขภาพแข็งแรงได้สำเร็จเป็นครั้งแรกของโลกในวันที่ 17 ตุลาคม 2554 และได้รับพระราชทานนามจากพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวว่า “โรหิสรัตน์” หรือละมั่งแก้ว และในปลายปี 2557 โรหิสรัตน์ได้ให้กำเนิดลูกจากการผสมตามธรรมชาติซึ่งพิสูจน์ถึงความสามารถในการขยายพันธุ์ และกระจายพันธุกรรมต่อไป

หลักการและวิธีการ

นำเทคนิคการปฏิสนธิภายนอกร่างกาย มาประยุกต์ในสัตว์ป่าจะช่วยกระจายพันธุกรรมของสัตว์ป่า รักษาความหลากหลายทางพันธุกรรมไว้ให้ยั่งยืน โดยกระบวนการที่ไข่และตัวอสุจิมีการปฏิสนธิกันและพัฒนาเป็นตัวอ่อนภายนอกร่างกาย ก่อนที่นำไปฉีดเข้าในโพรงมดลูกของตัวรับ การกระตุ้นไข่จากเพศเมีย เพื่อมาผลิตเป็นตัวอ่อน จากการคัดเลือกพันธุกรรมจากสายแม่และพ่อ

โครงการวิจัยนี้เกิดจากความร่วมมือระหว่างองค์การสวนสัตว์ คณะสัตวแพทยศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ Smithsonian Conservation Biology Institute ประเทศสหรัฐอเมริกา และ Ag Research ประเทศนิวซีแลนด์ โดยผลงานนี้ได้สร้างองค์ความรู้ด้านการพัฒนาของตัวอ่อนละมั่ง และกระบวนการต่างๆทั้งการทำงานกับตัวสัตว์ เช่น การวางยาสลบ การกระตุ้นแม่ให้ไข่ และการผลิตตัวอ่อนซึ่งมีความละเอียดอ่อนมาก และวิธีการย้ายฝากตัวอ่อนซึ่งผลิตจากน้ำเชื้อแช่แข็งจากละมั่งเพศผู้ และไข่จากละมั่งเพศเมียที่มีพันธุกรรมดี ทำให้ได้มาซึ่งลูกละมั่งพันธุกรรมดี เพื่อยกระดับความหลากหลายทางพันธุกรรม นอกจากนี้ผลงานนี้ได้แสดงศักยภาพของนักวิจัยไทยและต่างประเทศที่ร่วมมือกันนำเทคโนโลยีทางการสืบพันธุ์มาช่วยในงานอนุรักษ์สัตว์ป่าใกล้สูญพันธุ์

ภาพตัวอ่อนละมั่งหลอดแก้วระยะ 8 เซลล์ ก่อนการย้ายฝากสู่แม่รับ (บน) และละมั่งหลอดแก้วตัวแรกของโลก (ขวา)

ผลงานวิจัยนี้ได้รับรางวัลโครงการวิทยาศาสตร์สู่ความเป็นเลิศจากคณะกรรมาธิการวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี การสื่อสาร และคมนาคม วุฒิสภา ในปี 2555 รางวัลระดับดีเด่น ผลงานประดิษฐ์คิดค้นประจำปี 2556 จากสำนักงานคณะกรรมการวิจัยแห่งชาติ และรางวัลเหรียญบรอนซ์ จากงานวิจัยสิ่งประดิษฐ์คิดค้นนานาชาติ ณ เมืองเจนีวา สวิสเซอร์แลนด์ ในปี 2556

ส่วนหนึ่งของทีมงานในงานรับรางวัลระดับดีเด่น ผลงานประดิษฐ์คิดค้นประจำปี ๒๕๕๖ จากสำนักงานคณะกรรมการวิจัยแห่งชาติ
โรหิสรัตน์และลูกจากการผสมพันธุ์โดยธรรมชาติ
Copyright © 2018. All rights reserved.